Het wetsvoorstel wijkt af van de Eerste vaststellingswet voor het nieuwe Wetboek van Strafvordering die de Eerste Kamer op 24 februari 2026 heeft aangenomen. In die wet is na jarenlange voorbereiding een regeling opgenomen waarin het professioneel verschoningsrecht en de centrale rol van de rechter-commissaris nadrukkelijk zijn verankerd.
Ondermijning van het verschoningsrecht
Volgens de NOvA kiest de wetgever in het voorstel voor de Tweede aanvullingswet voor een fundamenteel andere koers, zonder overtuigende onderbouwing. In het huidige wetsvoorstel krijgt de officier van justitie een belangrijke rol en wordt de rol van de rechter-commissaris teruggebracht tot een ‘restfunctie’. De NOvA ziet dit als een ondermijning van het verschoningsrecht en roept de wetgever op de door de Eerste Kamer eerder aangenomen wet te respecteren.
Centrale rol rechter-commissaris essentieel
De NOvA benadrukt dat het verschoningsrecht een fundamenteel rechtsbeginsel is. Burgers moeten zich vrij en vertrouwelijk tot een advocaat kunnen wenden zonder angst dat verstrekte informatie bij derden terechtkomt. Juist daarom moet de beoordeling van mogelijk verschoningsgerechtigde informatie plaatsvinden onder gezag van een rechter-commissaris.
Volgens de NOvA mag het Openbaar Ministerie als procespartij tegenover de verdachte geen kennis kunnen nemen van verschoningsgerechtigde informatie. Wanneer opsporingsinstanties of het OM wel toegang krijgen tot dergelijke gegevens, wordt de vertrouwelijkheid die het verschoningsrecht moet beschermen uitgehold. De NOvA wijst er daarbij op dat uit het verleden is gebleken dat fouten of onachtzaamheid bij de omgang met geheimhouderinformatie niet ondenkbeeldig zijn.
Hoge Raad bevestigde noodzaak van waarborgen
De NOvA wijst nadrukkelijk op het prejudiciële arrest van de Hoge Raad van 12 maart 2024. In dat arrest bevestigde de Hoge Raad het belang van procedurele waarborgen rond het verschoningsrecht en de regievoerende rol van de rechter-commissaris bij het uitfilteren van mogelijk geprivilegieerde gegevens. De Hoge Raad onderstreepte daarbij dat daarvoor voldoende capaciteit en middelen beschikbaar moeten worden gesteld. Volgens de NOvA bevestigt dit arrest niet alleen bestaande jurisprudentie, maar ook de noodzaak om de waarborgen rond het verschoningsrecht verder te versterken in plaats van af te bouwen.
Waarschuwing tegen ‘restfunctie’ voor rechter-commissaris
De voorgestelde regeling in de Tweede aanvullingswet beperkt de rol van de rechter-commissaris aanzienlijk. In veel gevallen krijgen opsporingsdiensten en het OM eerst zelf toegang tot grote hoeveelheden gegevens, waarbij de rechter-commissaris pas in een later stadium wordt betrokken.
De NOvA waarschuwt dat het terugbrengen van de rechter-commissaris tot een zogenoemde ‘restfunctie’ de kans op problemen rondom de waarborging van het verschoningsrecht juist vergroot. Hiermee wordt afstand genomen van rechtsstatelijke uitgangspunten die jarenlang in de rechtspraak zijn ontwikkeld en die recent nog door de Hoge Raad zijn bevestigd.
Duidelijke politieke en bestuurlijke keuzes
De wetgever motiveert de voorgestelde wijzigingen voornamelijk met uitvoeringsproblemen rondom de behandeling van omvangrijke digitale datasets. De NOvA erkent dat deze praktijkproblemen bestaan, maar wijst erop dat al jaren bekend is dat hiervoor oplossingen mogelijk zijn. Uit eerder onderzoek zijn onder meer centralisatie van expertise, gerichtere gegevensvorderingen, technologische ondersteuning, gespecialiseerde capaciteit bij de rechter-commissaris en verbeterde filterprocedures als oplossingsrichtingen naar voren gekomen.
Volgens de NOvA zijn dergelijke alternatieven onvoldoende onderzocht voordat is gekozen voor een principiële koerswijziging. De NOvA stelt dat de praktijk zich anders moet inrichten en dat de betrokken organisaties daarvoor ook financieel in de gelegenheid moeten worden gesteld. Dat vergt duidelijke politieke en bestuurlijke keuzes.
Concrete alternatieve oplossingen
In haar wetgevingsadvies doet de NOvA verschillende voorstellen om de huidige praktijk beter werkbaar te maken zonder afbreuk te doen aan het verschoningsrecht. Zo pleit de NOvA voor geautomatiseerde filtering op geregistreerde e-mailadressen (net zoals nu al bij telefoonnummers van advocaten), aanvullende filtering onder verantwoordelijkheid van de rechter-commissaris en een snellere procedure waarbij niet-gevoelige gegevens direct kunnen worden vrijgegeven aan opsporingsdiensten. Ook kan gedacht worden aan concentratie van expertise bij een gespecialiseerde rechtbank voor klachten over filterprocedures.
Kern van alle alternatieven blijft volgens de NOvA dat de rechter-commissaris als onafhankelijke autoriteit de regie houdt over de beoordeling van verschoningsgerechtigde informatie en dat niet de opsporing of het Openbaar Ministerie daarover beslist.
Oproep aan de politiek
De NOvA concludeert dat het waarborgen van het verschoningsrecht geen belang van de advocatuur alleen is, maar een belang van de rechtsstaat als geheel.
Algemeen deken Jeroen Soeteman roept de regering en parlement op vast te houden aan de regeling zoals die door de Eerste Kamer op 24 februari 2026 in de Eerste vaststellingswet is vastgesteld.
“Het onderdeel uit de Tweede aanvullingswet dat betrekking heeft op het professioneel verschoningsrecht moet worden ingetrokken. Alleen zo blijft de centrale rol van de rechter-commissaris behouden en kan de vertrouwelijkheid tussen rechtzoekende en advocaat effectief worden beschermd.”
Advocaten en notarissen unaniem
De NOvA staat met haar oproep niet alleen. Het behoud van het verschoningsrecht en de rol van de rechter-commissaris daarin is ook voor notarissen als functioneel verschoningsgerechtigden van groot belang. De standpunten van de NOvA en de KNB komen nagenoeg overeen en beide beroepsorganisaties onderschrijven elkaars oproep dan ook volledig.
Meer informatie
Download het wetgevingsadvies van de NOvA en de aanbiedingsbrief aan de minister en staatssecretaris van Justitie en Veiligheid.
