Rondom de inwerkingtreding van de gewijzigde Penitentiaire beginselenwet heeft de NOvA meermaals haar zorgen geuit over mogelijke inbreuken op de vertrouwelijkheid van advocaat-cliëntgesprekken binnen de Extra Beveiligde Inrichting en de Afdelingen Intensief Toezicht van penitentiaire inrichtingen. Hoewel na overleg tussen de NOvA en de Dienst Justitiële Inrichtingen de nodige verbeteringen zijn gerealiseerd en meer duidelijkheid is verschaft over de uitvoering van het visueel toezicht, blijft op sommige punten verschil van inzicht bestaan. Een onafhankelijke audit moet volgens de NOvA nu snel duidelijkheid bieden.
Camera’s: liplezen mogelijk
Het meest prangende is het visuele toezicht op de gesprekken tussen advocaten en hun gedetineerde cliënten. In reactie op de zorgen van de Nederlandse orde van advocaten (NOvA) heeft de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) twee onderzoeksbureaus, gespecialiseerd in het aflezen van gesprekken uit videobeelden, onderzoek laten verrichten naar de (on)mogelijkheid van zogeheten ‘beeld- en spraakafzien’. Omdat hieruit blijkt dat liplezen in de praktijk mogelijk is, heeft de NOvA verzocht het visuele toezicht in de Extra Beveiligde Inrichting (EBI) en de Afdelingen Intensief Toezicht (AIT) binnen penitentiaire inrichtingen op te schorten. Hieraan heeft DJI geen gehoor gegeven. Wel heeft DJI toegezegd de cameraposities conform de aanbevelingen van de onderzoeksbureaus aan te passen. In afwachting van die aanpassingen worden mondkapjes aan advocaten en gedetineerden verstrekt om liplezen te voorkomen.
Microfoons: uit is uit?
Hoewel voor auditief toezicht geen wettelijke basis bestaat, had DJI aanvankelijk de intentie om na een eventuele onderbreking van het vertrouwelijke gesprek een audio-opname te starten. Deze werkwijze is na bezwaar van de NOvA stopgezet. Dat neemt niet weg dat advocaten hun cliënten nog steeds moeten spreken in (multifunctionele) ruimtes waar microfoons hangen. Weliswaar geeft DJI aan dat deze microfoons zijn uitgeschakeld bij bezoek van een advocaat, maar alleen al het feit dat er microfoons aanwezig zijn, maakt dat zowel de advocaat als gedetineerde het gevoel kunnen hebben dat zij worden afgeluisterd. Dit zogenoemde ‘chilling effect’ kan op zichzelf al een beperking van grondrechten opleveren. Bovendien is nu nog onvoldoende duidelijk welke procedurele waarborgen bestaan tegen (onbedoelde) opnames van vertrouwelijke advocaat-cliëntgesprekken.
Onafhankelijke audit
DJI heeft aangegeven zowel een interne audit als een externe, onafhankelijke audit te willen laten uitvoeren. Gelet op het feit dat de gewijzigde Penitentiaire beginselenwet (Pbw) inmiddels al drie maanden geleden in werking is getreden, dringt de NOvA erop aan zo snel mogelijk met deze externe audit te starten. Dit moet de noodzakelijke duidelijkheid bieden of DJI de wettelijke maatregelen juist heeft uitgevoerd. Dit betreft zowel de ruimtes waar het visueel toezicht plaatsvindt als de (technische) processen omtrent het bewaren, opslaan en vernietigen van de beelden.
De NOvA dringt erop aan zo snel mogelijk met een externe audit te starten. Dit moet de noodzakelijke duidelijkheid bieden of DJI de wettelijke maatregelen juist heeft uitgevoerd
Karin de Lange
- bestuurder NOvA
Bezoek NOvA aan EBI en AIT
Op 12 februari 2026 zal een NOvA-delegatie, onder wie bestuurder Karin de Lange, de EBI in Vught bezoeken. Snel daarna volgt een bezoek aan een AIT. Dit dient om de situatie – en dus het visueel toezicht – ter plekke te aanschouwen, en is dus geen inspectie. Hiertoe vertrouwt de NOvA op de specialisten van de onafhankelijke auditor die hopelijk zo spoedig mogelijk aan de slag gaan.
Blijvende monitoring
Het is belangrijk dat de uitvoering van de wet, ook na de audit, blijvend wordt gemonitord. Daarom gaat de NOvA met het ministerie van Justitie en Veiligheid in gesprek om vroegtijdig te worden betrokken bij de uiteindelijke invoeringstoets en evaluatie van de gewijzigde Pbw.
Over dit onderwerp
Vertrouwelijkheid
Vertrouwelijkheid is een kernwaarde van de advocatuur. Iedere advocaat heeft een geheimhoudingsplicht over informatie die een cliënt deelt. In het belang van de rechtzoekende kan de advocaat zich beroepen op het verschoningsrecht.
